ანის ფეკი

Dr. ANIS FEKI

President of European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE)

ნოვატორი, რომელიც სიცოცხლის წესებს ცვლის

ესაუბრა ქეთია ბელქანია

იყო დრო, როდესაც მეცნიერება რეპროდუქციაში მხოლოდ პერიფერიულად ერეოდა – ჩუმად, ფრთხილად და თითქოს, ბოდიშის მოხდითაც კი. დღეს კი ის თავად შექმნის პროცესის ეპიცენტრში დგას. ადამიანის რეპროდუქციისა და ემბრიოლოგიის ევროპული საზოგადოების (ESHRE) თავმჯდომარის რანგში, ბ-ონ ანის ფეკის გამორჩეული პოზიცია უკავია – ის არა მხოლოდ აკვირდება რეპროდუქციული მედიცინის ევოლუციას, არამედ აქტიურად აყალიბებს მის მიმართულებას.

სამყაროში, სადაც შესაძლებელია ემბრიონების შერჩევა, გაყინვა, ტესტირება და მონაცემების საშუალებით მათი უფრო ღრმად შესწავლა, კითხვა აღარ მდგომარეობს იმაში, შეგვიძლია თუ არა ჩარევა, არამედ იმაში თუ რამდენად შორს ვართ მზად წასასვლელად? ჟურნალ N Factor-ის სტუმარია, ადამიანის რეპროდუქციისა და ემბრიოლოგიის ევროპული საზოგადოების (ESHRE) პრეზიდენტი ბ-ნი ანის ფეკი.

ინ ვიტრო განაყოფიერება (IVF) ოდესღაც ნამდვილ სამედიცინო სასწაულად მიიჩნეოდა. დღეს კი ის თითქმის რუტინულ, სტანდარტულ პროცედურად იქცა, რომელსაც მილიონობით ადამიანი მიმართავს. რა დავკარგეთ ეთიკური ან ემოციური თვალსაზრისით, რეპროდუქციის ასეთ მკაცრად რეგლამენტირებულ და სტანდარტიზებულ პროცედურად ქცევით?

დავიწყოთ იმით, თუ რა მოვიგეთ, რადგან ეს მართლაც კოლოსალური მიღწევაა. ჩვენ მოვიპოვეთ უსაფრთხოება, პროგნოზირებადობა და სტაბილურობა. ტექნოლოგიური პროგრესის წყალობით, წვდომა ამ სერვისებზე საგრძნობლად გაიზარდა, რამაც მილიონობით ადამიანს მისცა მშობლობის ბედნიერება. თუმცა თქვენი კითხვა ზუსტად ეხება იმ ფარულ საფრთხეს, რაც ამ რუტინას ახლავს, ეს არის ემოციური დისტანცირება.

როდესაც პროცესი ხდება კლინიკური კონვეიერი – დაუსრულებელი ანალიზები, ექოსკოპიები, ჰორმონალური ინიექციები,  პაციენტი ადვილად შეიძლება იქცეს უბრალოდ „შემთხვევად“ ან „პროტოკოლად“. არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ რეპროდუქცია არასდროს არის მხოლოდ ტექნიკური აქტი. ყოველი ციკლის, სინჯარისა და მიკროსკოპის მიღმა დგას კოლოსალური იმედი, ხშირად განმეორებადი მწუხარება, იდენტობის კრიზისი, დროის შეგრძნება და უკიდურესი მოწყვლადობა. ჩვენი, როგორც სამედიცინო საზოგადოების უპირველესი პასუხისმგებლობაა, შევინარჩუნოთ მედიცინის მაღალი ეფექტიანობა ისე, რომ არ დავუშვათ მისი გადაქცევა ემოციურად ინდიფერენტულ, ცივ სისტემად. ექიმმა არასდროს უნდა დაკარგოს თანაგრძნობის უნარი იმ პროცესის მიმართ, რომელიც პაციენტისთვის სიცოცხლის შექმნის უდიდესი საიდუმლოა.

ფერტილობა სულ უფრო მეტად განისაზღვრება ისეთი ფაქტორებით, როგორებიცაა დრო, სერვისებზე ხელმისაწვდომობა და, რაც მთავარია, ფინანსური შესაძლებლობები. ხომ არ ხდება რეპროდუქცია პრივილეგია და არა უნივერსალური უფლება?

ეს ჩვენი დროის ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე და ცენტრალური ეთიკური კითხვაა. ოჯახის შექმნის სურვილი ადამიანის ფუნდამენტური უფლებაა და ის არ უნდა განისაზღვრებოდეს ძირითადად იმით, თუ სად ცხოვრობს ადამიანი ან რა შემოსავალი აქვს მას. მიუხედავად ამისა, რეალობა მკაცრია: ფერტილობის მკურნალობაზე წვდომა დღესაც ღრმად უთანასწოროა როგორც გლობალურად, ისე ცალკეული ქვეყნების შიგნით.

ზოგიერთ სახელმწიფოში ინ ვიტრო განაყოფიერებას სრულად აფინანსებს ჯანდაცვის სისტემა, ზოგან კი ის მთლიანად კომერციული ფუფუნების საგანია. შესაბამისად, დიახ, არსებობს სრულიად რეალური რისკი იმისა, რომ პრაქტიკაში რეპროდუქცია უკვე იქცა პრივილეგიად, თუნდაც პრინციპულად გვჯეროდეს, რომ მას უფრო სამართლიანად უნდა ვეპყრობოდეთ. როდესაც გენეტიკური სკრინინგი და ხარისხიანი ემბრიოლოგია მხოლოდ შეძლებული კლასისთვისაა ხელმისაწვდომი, ჩვენ ვქმნით ბიოლოგიურ უთანასწორობას, რაც ეთიკურად გაუმართლებელია.

ჩვენ შევდივართ ხელოვნური ინტელექტის (AI) მიერ მართული ემბრიონების შერჩევისა და პრედიქციული გენეტიკის ეპოქაში. მომავალი მშობლები ირჩევენ ალბათობებს თუ უკვე აპროექტებენ სასურველ შედეგებს? სად გადის ზღვარი მედიცინასა და „დიზაინერულ ბავშვებს“ შორის?

ამ ეტაპზე თანამედროვე მედიცინა პაციენტებს სთავაზობს ძირითადად ალბათობებს და არა აბსოლუტურ გარანტიებს ან სრულყოფილად დაპროექტებულ შედეგებს. ხელოვნური ინტელექტი გვეხმარება, ამოვიცნოთ ის ემბრიონები, რომლებსაც იმპლანტაციისა და ჯანსაღი ორსულობის ყველაზე მაღალი შანსი აქვთ, მაგრამ აქ ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს იმ ენას და ნარატივს, რომლითაც ამ ტექნოლოგიებზე ვსაუბრობთ.

როდესაც ალბათობა პაციენტს მიეწოდება როგორც კონტროლი, საზოგადოება იწყებს ილუზიის შექმნას, თითქოს მედიცინას შეუძლია სიცოცხლის დიზაინის შექმნა. ეს ასე არ არის. ბიოლოგია ზედმეტად კომპლექსურია. რეპროდუქციული მედიცინის მიზანი უნდა იყოს, დაეხმაროს ადამიანებს გაურკვევლობასთან და რისკებთან გამკლავებაში და არ შექმნას სრულყოფილი პროგნოზირების მცდარი ილუზია. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ჩვენ შევალთ საშიშ ზონაში, სადაც მშობლების მოლოდინები არარეალისტური გახდება, ხოლო მომავალი ბავშვები – ამ მოლოდინების მძევლები.

ESHRE გადამწყვეტ როლს თამაშობს სტანდარტების დადგენაში მთელ ევროპასა და მის ფარგლებს გარეთ. რა არის ის ერთი განვითარებადი ტექნოლოგია, რომელიც ყველაზე მეტად გაღელვებთ და გაიმედებთ, და ის, რომელიც გულწრფელად გაშფოთებთ?

რაც ნამდვილად მაიმედებს და აღმაფრთოვანებს, არის დიდი მონაცემების (Big Data) და ხელოვნური ინტელექტის ინტელექტუალური გამოყენება დიაგნოსტიკის გასაუმჯობესებლად. ეს საშუალებას გვაძლევს, შევძლოთ მკურნალობის პერსონალიზაცია, შევამციროთ ზედმეტი მედიკამენტური თუ ქირურგიული ჩარევები და თითოეული პაციენტისთვის შევქმნათ ზუსტი, მასზე მორგებული პროტოკოლი.

რაც შეეხება ჩემს შეშფოთებას – ეს ეხება ნებისმიერ ტექნოლოგიას, რომლის განვითარების ტემპიც ასწრებს მის ეთიკურ მართვასა და მარეგულირებელ ჩარჩოებს. ეს განსაკუთრებით საშიშია მაშინ, როდესაც კომერციული ინტერესები და მარკეტინგული ზეწოლა უფრო ძლიერი ხდება, ვიდრე მყარი სამეცნიერო მტკიცებულებები. სამედიცინო ინოვაცია თავმდაბლობისა და მკაცრი ეთიკური საზღვრების გარეშე არა უბრალოდ სარისკო, არამედ საშიშია. ჩვენ ხშირად ვხედავთ ე. წ. „დამატებით სერვისებს“ (add-ons) IVF კლინიკებში, რომლებსაც არ გააჩნია მტკიცებულებითი ბაზა, თუმცა ძვირად იყიდება.

რეპროდუქციული მედიცინა დღეს მეცნიერების, პოლიტიკისა და ეკონომიკის გზაჯვარედინზე იმყოფება. საბოლოო ჯამში, ვინ უნდა დაადგინოს მისი საზღვრები: ექიმებმა, მთავრობებმა თუ პაციენტებმა?

არცერთმა ჯგუფმა არ უნდა დაადგინოს ეს საზღვრები დამოუკიდებლად. ეს რთული ეკოსისტემაა. ექიმებს შემოაქვთ მეცნიერული მტკიცებულებები, კლინიკური განსჯა და უსაფრთხოების სტანდარტები. პაციენტებს შემოაქვთ თავიანთი ღირებულებები, ცხოვრებისეული გამოცდილება, სურვილები და სხეულებრივი ავტონომია. მთავრობებს კი შემოაქვთ ლეგიტიმაცია, კანონი, მარეგულირებელი ჩარჩო და საჯარო ანგარიშვალდებულება.

სწორი მოდელი არ არის რომელიმე ერთი აქტორის დომინაცია, არამედ პასუხისმგებლობიანი და დინამიკური ბალანსი სამივეს შორის. პოლიტიკოსებმა არ უნდა აკრძალონ მეცნიერული პროგრესი მხოლოდ იდეოლოგიური მოტივებით, ექიმებმა არ უნდა იმოქმედონ საზოგადოებრივი კონსენსუსის გარეშე, ხოლო პაციენტების სურვილები არ უნდა იქცეს კომერციული ექსპლუატაციის საგნად.

IVF ასევე გიგანტური გლობალური ინდუსტრიაა. არის თუ არა იმის რისკი, რომ თავად „იმედი“ კომერციალიზაციის საგნად იქცა?

დიახ, ეს რისკი აბსოლუტურად რეალურია და უკვე ვხედავთ მის გამოვლინებებს. იმედი წარმოუდგენლად ძლიერი ემოციაა. როდესაც ადამიანები მოწყვლადები არიან და უშვილობასთან ბრძოლა ერთ-ერთი ყველაზე ღრმა ემოციური ტრავმაა, ამ იმედის მარკეტინგულ ინსტრუმენტად ქცევა ძალიან მარტივი ხდება.

სწორედ ამიტომ არის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი გამჭვირვალობა, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული კომუნიკაცია და მკაცრი ეთიკური რეგულაციები. პაციენტებს არასოდეს, არცერთ ვითარებაში არ უნდა მოვექცეთ პირველ რიგში როგორც მომხმარებლებს. ისინი უპირველესად ადამიანები არიან, რომლებიც სამედიცინო დახმარებას ითხოვენ. კლინიკების ფინანსური ინტერესები არასდროს უნდა დადგეს პაციენტის კეთილდღეობაზე მაღლა.

რა არის ყველაზე არაკომფორტული, მძიმე კითხვა, რომლის დასასმელადაც საზოგადოება ინ ვიტრო განაყოფიერებასთან დაკავშირებით ჯერ კიდევ არ არის მზად?

ალბათ, ეს კითხვა: საქმე ეხება არა იმას, შეგვიძლია თუ არა კიდევ უფრო მეტის გაკეთება, არამედ იმას, ხომ არ უნდა გავაკეთოთ ზოგჯერ ნაკლები.

ჩვენ მიჩვეულები ვართ, რომ მედიცინა გამუდმებით აფართოებს შესაძლებლობების საზღვრებს. მაგრამ მედიცინამ ასევე უნდა დაიცვას პროპორციულობა, რეალიზმი და ადამიანური ღირსება. არის მომენტები, როდესაც ყველაზე ეთიკური სამედიცინო გადაწყვეტილება არის გაჩერება, როდესაც მკურნალობა ხდება უშედეგო და მხოლოდ ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ ზიანს აყენებს პაციენტს. ამის აღიარება და პაციენტისთვის ამის სწორად, ემპათიურად მიწოდება ერთ-ერთი ყველაზე რთული ამოცანაა.

ორმოცდაათი წლის შემდეგ, როდესაც ადამიანები უკან მოიხედავენ და შეაფასებენ რეპროდუქციული მედიცინის დღევანდელ მომენტს, რისი იმედი გაქვთ, რა გავაკეთეთ სწორად? და რისი გეშინიათ, რას ვინანებთ?

ძალიან დიდი იმედი მაქვს, რომ მომავალი თაობები დაგვიმახსოვრებენ იმით, რომ მეცნიერება ჩავაყენეთ ადამიანების და არა ბაზრების სამსახურში. იმედი მაქვს, რომ ჩვენ შევძლებთ დავიცვათ უნივერსალური წვდომა, უსაფრთხოება და, რაც ყველაზე მთავარია, იმ მომავალი ბავშვების კეთილდღეობა, რომლებიც ჩვენი დახმარებით იბადებიან.

რისიც მეშინია და რაც შეიძლება ვინანოთ, არის ის, რომ ზოგიერთ სფეროში ძალიან სწრაფად მივდივართ წინ, ჩვენი ტექნიკური და მეცნიერული სიმძლავრეები ბევრად სწრაფად იზრდება, ვიდრე ჩვენი ეთიკური სიბრძნე და გააზრების უნარი. ტექნოლოგიურმა პროგრესმა არ უნდა დაგვაშოროს ჰუმანურობას.

სამომავლოდ, რა არის ის ერთი კონკრეტული სფერო, სადაც ESHRE აპირებს უფრო თავდაჯერებული და აქტიური ლიდერის როლი შეასრულოს?

ეს არის პასუხისმგებლობიანი ინოვაციების სტანდარტების დადგენა, რაც მოიცავს მკაცრი მტკიცებულებების გენერირებას, კლინიკური ხარისხის კონტროლს, აბსოლუტურ გამჭვირვალობას, სამედიცინო პერსონალის უწყვეტ ტრენინგსა და ეთიკურ ზედამხედველობას. ახალ ტექნოლოგიებს სჭირდება არა მხოლოდ ენთუზიაზმი და აჟიოტაჟი, არამედ მკაცრი მმართველობა. ESHRE-ს, როგორც წამყვან ორგანიზაციას, აქვს პირდაპირი მოვალეობა, დაეხმაროს ამ გლობალური მარეგულირებელი ჩარჩოს ფორმირებას.

ESHRE-ს რომ ადამიანური იდენტობა ჰქონდეს, ვინ იქნებოდა ის უფრო მეტად: მეცნიერი, ფილოსოფოსი თუ დიპლომატი?

იდეალურ შემთხვევაში, სამივე ერთად. ის იქნებოდა მეცნიერი თავისი აკადემიური სიმკაცრითა და სიზუსტით, ფილოსოფოსი – ეთიკური სიღრმითა და ღირებულებების გააზრებით, და დიპლომატი, რადგან დიალოგი და სხვადასხვა ინტერესის დაბალანსება აუცილებელია. მაგრამ თუ მხოლოდ ერთის არჩევა მომიწევდა, ვიტყოდი, რომ ის არის მეცნიერი, რომელსაც სინდისი აქვს.

ხვალ რომ შეგეძლოთ ერთი გლობალური სტანდარტის ხელახლა განსაზღვრა და დანერგვა ESHRE-ს მეშვეობით, რა იქნებოდა ეს და რატომ არ მომხდარა ეს აქამდე?

მე გავაძლიერებდი ერთ, სრულიად ფუნდამენტურ უნივერსალურ სტანდარტს: ყველა პაციენტი, მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში, იმსახურებს მკაფიო, გასაგებ ინფორმაციას, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მკურნალობას და კლინიკის შედეგების აბსოლუტურად გამჭვირვალე ანგარიშგებას.

რატომ არ მომხდარა ეს აქამდე? იმიტომ, რომ მსოფლიოში ჯანდაცვის სისტემები, საკანონმდებლო ბაზები, ფინანსური რესურსები და კომერციული ინტერესები უკიდურესად განსხვავებულია. ამგვარი ფრაგმენტაცია ართულებს ერთიანი სტანდარტის დანერგვას. თუმცა ეს სირთულე არ არის დანებების მიზეზი, არამედ კიდევ ერთი მიზეზი იმისა, თუ რატომ უნდა ავიღოთ ლიდერობა ჩვენს თავზე.

რეპროდუქციულ მედიცინაში მუშაობამ უფრო ოპტიმისტი გაგხადათ მომავლის მიმართ თუ უფრო ფრთხილი?

ორივე. მე ვარ უკიდურესად ოპტიმისტი, რადგან ყოველდღიურად ვხედავ პაციენტების წარმოუდგენელ, შეუდრეკელ გამძლეობას და მეცნიერების მართლაც ფანტასტიკურ პროგრესს. ამავდროულად, გავხდი ბევრად ფრთხილი, რადგან რაც უფრო დიდ ძალაუფლებას და შესაძლებლობებს იძენს მედიცინა, მით უფრო მეტ დისციპლინას, პასუხისმგებლობასა და თავმდაბლობას მოითხოვს ის ჩვენგან.

ESHRE-ს როლი და მისია ბავშვისთვის რომ აგეხსნათ მხოლოდ ერთი წინადადებით, რას ეტყოდით?

ვეტყოდი: ჩვენ ვეხმარებით ექიმებსა და მეცნიერებს, იზრუნონ იმ ადამიანებზე, რომლებსაც ძალიან უნდათ ბავშვის ყოლა, და ვზრუნავთ იმაზე, რომ ეს ყველაფერი გაკეთდეს უსაფრთხოდ, სამართლიანად და კეთილად.

რა არის ისეთი რამ თქვენს სფეროში, რაც რეალურად ძალიან ლამაზია, მაგრამ იშვიათად მოიხსენიება ამ სიტყვით?

მისი ჩუმი, უხილავი გამბედაობა. რეპროდუქციული მედიცინა სავსეა რთული მეცნიერებით – მიკროსკოპებით, ინკუბატორებით, გენეტიკური სეკვენირებით, მაგრამ ის ასევე სავსეა უსაზღვრო მოთმინებით, ნდობითა და ადამიანური ღირსებით. ეს სფერო ლამაზია არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ის სიცოცხლის დასაწყისს ეხება, არამედ იმიტომ, რომ ეხება ადამიანებს, რომლებიც უარს ამბობენ დანებებაზე და აგრძელებენ ცხოვრების აზრის ძიებას. ეს არის ადამიანის სულის წარმოუდგენელი სიმტკიცე.

თქვენს კარიერაში ერთი მომენტის სამუდამოდ გაყინვა რომ შეგეძლოთ, რომელს აირჩევდით?

მე არ ავირჩევდი რაიმე სამეცნიერო ტიტულს, პრემიას ან ტრიბუნაზე დგომის მომენტს. მე გავყინავდი იმ წამს, როდესაც პაციენტი კაბინეტში გრძნობს, რომ დაინახეს, პატივი სცეს მის განცდებს და ხვდება, რომ ის აღარ არის მარტო თავის ტკივილთან ერთად. საბოლოო ჯამში, ეს არის ამ სფეროს, და ზოგადად მედიცინის, ჭეშმარიტი საზომი.