გარემოს დაბინძურებისა და ცხოვრების წესის უხილავი გავლენა რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე
თანამედროვე სამყაროში ეკოლოგიურ პრობლემებსა და მათ შედეგებზე საუბარი ყოველდღიურობად იქცა, თუმცა, სამწუხაროდ, გარემოს დაბინძურების გავლენა ადამიანის რეპროდუქციულ ჯანმრთელობაზე ხშირად სათანადოდ არ ფასდება. მიუხედავად იმისა, რომ ჰაერის დაბინძურების უარყოფითი შედეგების შესახებ, განსაკუთრებით მჭიდროდ დასახლებულ ურბანულ ცენტრებში, დიდი ხანია ცნობილია და მას ისეთ სერიოზულ დაავადებებს უკავშირებენ, როგორებიცაა ასთმა, გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიები, დერმატიტი თუ სხვადასხვა ფორმის კიბო, სულ უფრო მეტი თანამედროვე სამეცნიერო კვლევა ამტკიცებს ამ ფაქტორების პირდაპირ და დამანგრეველ ზემოქმედებას ფერტილობაზე.
დაბინძურება მხოლოდ გამონაბოლქვით გაჯერებული ჰაერი არ არის. ის ბევრად უფრო ფართო ცნებაა და მოიცავს სასმელი წყლის დაბინძურებას, ჩვენს ყოველდღიურ საკვებში არსებულ პესტიციდებსა თუ იმ ქიმიურ ნაერთებს, რომლებიც, ერთი შეხედვით, უწყინარ, საყოფაცხოვრებო ნივთებში იმალება. სწორედ ამ უკანასკნელთა რიგს მიეკუთვნება ე. წ. ჰორმონალური სისტემის დამრღვევები, რომლებიც უდიდეს საფრთხეს უქმნის როგორც ქალის, ისე მამაკაცის შვილოსნობის უნარს.
რეპროდუქტოლოგებისა და ექიმების მრავალწლიანი გამოცდილებისა თუ დაკვირვებების თანახმად, მიუხედავად იმისა, რომ უშვილობის შემთხვევების ზრდის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზი დედობის ასაკის გადავადებაა, საერთო სურათი მნიშვნელოვნად იცვლება. სპეციალიზებულ კლინიკებს სულ უფრო ხშირად მიმართავენ ახალგაზრდა პაციენტები, რომელთა საკვერცხის რეზერვი, კვერცხუჯრედისა თუ სპერმის ხარისხი საერთოდ არ შეესაბამება მათ ბიოლოგიურ ასაკს. სწორედ ამ საგანგაშო ტენდენციამ უბიძგა ექსპერტებს, სიღრმისეულად შეესწავლათ დამაბინძურებლებსა და რეპროდუქციულ პოტენციალს შორის არსებული უხილავი კავშირი.
ენდოკრინული სისტემის დამრღვევები ეწოდება ჩვენს გარემოში არსებულ ისეთ ქიმიურ ნაერთებს, რომლებიც ორგანიზმში მოხვედრისას ბუნებრივი ჰორმონების „იმიტაციას“ იწყებენ. მათ შეუძლიათ, სრულად დაბლოკონ ეს სასიცოცხლო ნივთიერებები ან, პირიქით, არაბუნებრივად გააძლიერონ მათი ეფექტი. აღნიშნული პროცესი პირდაპირ აზიანებს რეპროდუქციულ ჯანმრთელობას, რადგან მავნე ქიმიკატები უხეშად ერევიან ისეთი უმნიშვნელოვანესი რეგულატორების მუშაობაში, როგორებიცაა საკვერცხეებისა და სათესლე ჯირკვლების მაკონტროლებელი FSH და LH, აგრეთვე ძირითადი სასქესო ჰორმონები — ესტროგენი, პროგესტერონი და ტესტოსტერონი.
ამ ქიმიკატებისგან თავის სრულად არიდება ფაქტობრივად შეუძლებელია, რადგან ისინი ჩვენს გარშემო თითქმის ყველგან არიან. მაგალითად, სოფლის მეურნეობაში ფართოდ გამოყენებული პესტიციდები (ჰერბიციდები და ინსექტიციდები) ხშირად ხვდება ჩვენს მაგიდაზე. პოლივინილქლორიდის (PVC) წარმოებაში გამოყენებული ფტალატები და პლასტმასის შეფუთვებში, ბავშვის ბოთლებსა თუ სათამაშოებში არსებული ბისფენოლი A (BPA) ჩვენი ყოველდღიურობის განუყოფელი ნაწილია. გარდა ამისა, ტანსაცმელსა და ელექტრომოწყობილობებში ვხვდებით პოლიბრომირებულ დიფენილის ეთერებს, ხოლო ჩვენს საყვარელ კოსმეტიკურ და ჰიგიენურ საშუალებებში — პარაბენებსა და ტრიკლოზანს. ასევე საყურადღებოა პერფტორირებული ნაერთები, რომლებიც ქაღალდისა და ტანსაცმლის წარმოებაში გამოიყენება.
ორგანიზმში ეს მავნე ნივთიერებები სხვადასხვა გზით — შესუნთქვით, საკვების გადაყლაპვით თუ უშუალოდ კანთან კონტაქტით ხვდება. მათი გავლენა ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია მიღებულ დოზასა და ექსპოზიციის ხანგრძლივობაზე. ყველაზე საგანგაშო კი ის არის, რომ ენდოკრინულ დამრღვევებს აქვთ უნარი, დროთა განმავლობაში დაგროვდნენ ჩვენს სხეულში, შეაღწიონ პლაცენტაში და დედის რძეშიც კი აღმოჩნდნენ. ეს ნაერთები არღვევს იმ ნაზ ჰორმონალურ ბალანსს, რომელიც აუცილებელია კვერცხუჯრედისა და სპერმატოზოიდის სრულფასოვანი მომწიფებისთვის. შედეგად, რთულდება ჩასახვის პროცესი და იზრდება მუცლის მოშლის რისკი. მეცნიერები ამ ნივთიერებებს უკავშირებენ მენარქეს (პირველი მენსტრუაციის) და მენოპაუზის ასაკის არაბუნებრივ ცვლილებებს; ასევე, ისეთ მძიმე დიაგნოზებს, როგორებიცაა ენდომეტრიოზი, საკვერცხეების პოლიკისტოზური სინდრომი და კიბოს სხვადასხვა ფორმა. მამაკაცებში ეს გამოიხატება სპერმის ხარისხის საგრძნობი დაქვეითებით, სპერმატოზოიდების რაოდენობისა და მოძრაობის უნარის შემცირებით, სპერმის დნმ-ის ფრაგმენტაციით, ქალებში კი — საკვერცხის რეზერვის ნაადრევი განლევით.
მიუხედავად იმისა, რომ გარემოს როლი უზარმაზარია, არანაკლებ დამანგრეველი გავლენა აქვს ჩვენს პირად არჩევანსა და ცხოვრების წესს. თამბაქოს მოხმარება რჩება ერთ-ერთ ყველაზე აგრესიულ მტრად რეპროდუქციული ჯანმრთელობისთვის. სიგარეტში არსებული ნიკოტინი, კუპრი და ნახშირბადის მონოქსიდი დაუნდობლად აზიანებს ქალის საკვერცხეებს, ამცირებს კვერცხუჯრედების ხარისხს და ზრდის გარე ორსულობის რისკს. მამაკაცების შემთხვევაში კი, მოწევა პირდაპირ ურტყამს სიცოცხლისუნარიანი სპერმატოზოიდების რაოდენობასა და მათ მოძრაობას, რაც ჩასახვას თითქმის შეუძლებელს ხდის.
ამავდროულად, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია კვება. ულტრა-გადამუშავებული, ტრანსცხიმებით, კონსერვანტებითა და რაფინირებული შაქრით გაჯერებული საკვების მიღება ჰორმონალური ქაოსის პირდაპირი გარანტიაა. როდესაც ორგანიზმს აკლია ისეთი სასიცოცხლო მნიშვნელობის ელემენტები, როგორებიცაა ფოლიუმის მჟავა (რომელიც აუცილებელია უჯრედების გაყოფისა და დნმ-ის განვითარებისთვის), თუთია, სელენი და C და D ვიტამინები, ირღვევა ოვულაციის პროცესი და ფერხდება ჯანსაღი სპერმის წარმოქმნა.
ცალკე განხილვის თემაა ნარკოტიკული საშუალებებისა და მედიკამენტების ბოროტად გამოყენება. რეკრეაციული ნარკოტიკების მოხმარება, იქნება ეს მარიხუანა, კოკაინი თუ ამფეტამინები, ძირფესვიანად ანგრევს ჰორმონალურ ფონს და მჭიდროდ არის დაკავშირებული თანდაყოლილ დეფექტებთან თუ ორსულობის მძიმე გართულებებთან.
ფერტილობას ასევე საფრთხეს უქმნის ანტიდეპრესანტებისა და ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების თვითნებური, ხანგრძლივი მიღება. განსაკუთრებით საშიშია ანაბოლური სტეროიდები, რომლებსაც ხშირად კუნთოვანი მასის გასაზრდელად იყენებენ. მათი მოხმარების შედეგად, მამაკაცებში ითრგუნება ტესტოსტერონის ბუნებრივი გამომუშავება, მცირდება სათესლე ჯირკვლების ზომა და ჩერდება სპერმატოგენეზი; ხოლო ქალებში იწვევს მენსტრუალური ციკლის გაქრობას (ამენორეას). სურათს კიდევ უფრო ამძიმებს ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება, რომელიც აზიანებს სპერმის დნმ-ს, იწვევს ერექციულ დისფუნქციას და ხელს უშლის ქალის ნორმალურ ოვულაციას.
მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე სამყაროში ქიმიკატებისგან სრულად იზოლირება უტოპიაა, შეგვიძლია პრევენციული ზომები მივიღოთ და რადიკალურად შევცვალოთ ჩვენი ყოველდღიურობა. ფერტილობის გასაუმჯობესებლად გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება პლასტმასის ნივთებზე უარის თქმას და მათ ჩანაცვლებას შუშის ან უჟანგავი ფოლადის ჭურჭლით, რათა თავიდან ავიცილოთ ბისფენოლი A-სთან შეხება. უმჯობესია, უპირატესობა მივანიჭოთ ორგანულ საკვებს და ყურადღებით წავიკითხოთ კოსმეტიკური საშუალებების შემადგენლობა, რათა დავრწმუნდეთ, რომ პარაბენებსა და ფტალატებს არ შეიცავს. საცხოვრებელ სივრცეში სუფთა ჰაერის შესანარჩუნებლად აუცილებელია რეგულარული განიავება და ჰაერის გამწმენდების გამოყენება, ხოლო სუფთა წყლის მისაღებად — საიმედო ფილტრების დამონტაჟება.
ამასთან, უნდა მოვერიდოთ ისეთ ტანსაცმელს, რომელიც დამუშავებულია მავნე ქიმიკატებით. ცხოვრების წესის კუთხით, უმნიშვნელოვანესია თამბაქოზე უარის თქმა, რადგან მისი მიტოვებიდან სულ რაღაც რამდენიმე თვეში რეპროდუქციული უჯრედების ხარისხი საგრძნობლად უმჯობესდება. რაციონი უნდა გამდიდრდეს ხილით, ბოსტნეულით, მჭლე ცილითა და ანტიოქსიდანტებით სავსე მწვანე ფოთლოვანი პროდუქტებით. პარალელურად, ზომიერი ფიზიკური აქტივობა და ექიმის მუდმივი კონტროლი მედიკამენტების მიღებისას ის აუცილებელი ნაბიჯებია, რომლებიც სტრესის შემცირებასა და ჰორმონალური ბალანსის აღდგენაში გვეხმარება.
როდესაც პრობლემა უკვე სახეზეა, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია სწორი დიაგნოსტიკა. თანამედროვე მოწინავე რეპროდუქციული მედიცინა კარგად იაზრებს, რომ უშვილობა მრავალშრიანი პრობლემაა. სამედიცინო გუნდისთვის მთავარი მიზანია, იპოვოს პრობლემის ზუსტი, ფარული მიზეზი, იქნება ეს გარემოს დამაბინძურებლები, ასაკობრივი ფაქტორი, ენდომეტრიოზი თუ წარსულში ჩატარებული ჩარევები. წარმატებული შედეგისთვის აუცილებელია სრულად პერსონალიზებული და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომა, რაც საშუალებას იძლევა, შეიქმნას თითოეულ ადამიანზე მორგებული, უნიკალური მკურნალობის გეგმა. სწორედ სწორი პროფესიონალური მხარდაჭერითა და ინდივიდუალური ყურადღებით არის შესაძლებელი ფერტილობაზე სათანადო ზრუნვა, პაციენტის ბიოლოგიური ასაკისა და გარემოს გამოწვევების მიუხედავად.
