მსოფლიო მედიცინა და სამეცნიერო საზოგადოება ბოლო დღეებია შოკისმომგვრელ მონაცემებს განიხილავს. ავტორიტეტულმა ბრიტანულმა გამოცემამ, The Guardian-მა, გამოაქვეყნა სტატია, რომლის თანახმადაც მამაკაცებში ტესტოსტერონის საშუალო დონე ბოლო 50 წლის განმავლობაში განახევრდა. ლონდონში, ადამიანის რეპროდუქციისა და ემბრიოლოგიის ევროპული საზოგადოების (ESHRE) ყოველწლიურ შეხვედრაზე წარდგენილმა კვლევამ აჩვენა, რომ 1972-დან 2019 წლამდე მამაკაცებში ტესტოსტერონის საერთო მაჩვენებელი 54%-ით შემცირდა. ეს ნიშნავს, რომ კლება ყოველწლიურად 1%-ზე მეტია, რაც სტატისტიკური შეცდომა ვერ იქნება, ეს გლობალური და საგანგაშო ტენდენციაა.
რა ხდება რეალურად, რა უხილავი მტრები უტევენ მამაკაცის ორგანიზმს და როგორ უნდა დავიცვათ თავი – ამ კითხვებზე პასუხების მისაღებად კლინიკურ უროლოგს, ქართულ-გერმანული რეპროდუქციული ცენტრის ექიმს ლადო ჯიშიაშვილს მივმართეთ.
— ბატონო ლადო, რას ნიშნავს ტესტოსტერონის 54%-იანი კლება და რამდენად სანდოა ეს მონაცემები?
— როგორც პრაქტიკოსი ანდროლოგი და უროლოგი, ამ პრობლემას ჩემს კაბინეტში ყოველდღიურად ვხედავ. ეს მონაცემები სამეცნიერო თვალსაზრისით ძალიან მყარია. მკვლევრებმა, პროფესორ ჰაგაი ლევინის ხელმძღვანელობით, გააანალიზეს 118,000-ზე მეტი მამაკაცის მონაცემები სხვადასხვა ქვეყნიდან. ყველაზე შემაშფოთებელი ის არის, რომ კლების ტემპი 2000 წლის შემდეგ კიდევ უფრო დაჩქარდა.
ტესტოსტერონი მამაკაცის ორგანიზმის მთავარი მეტაბოლური ძრავაა. მისი ასეთი დრამატული ვარდნა ნიშნავს, რომ დღევანდელ 30 წლის მამაკაცს ბევრად ნაკლები ტესტოსტერონი აქვს, ვიდრე მის პაპას ჰქონდა იმავე ასაკში. ეს პირდაპირ აისახება ნაყოფიერების შემცირებაზე, სპერმის ხარისხის გაუარესებაზე, ერექციულ დისფუნქციასა და ფსიქო-ემოციურ ფონზე.
— გარდა სიმსუქნისა და ეკოლოგიური ფაქტორებისა, რას უკავშირებენ მეცნიერები ამ ტენდენციას? არის თუ არა ეს თანამედროვე ცხოვრების რიტმის ბრალიც?
— აბსოლუტურად. როდესაც ამ კვლევას ვეცნობოდი, ჩემთვის, როგორც ექიმისთვის, ნათელი გახდა, რომ სურათი არასრული იქნებოდა ქრონიკული, ყოველდღიური სტრესის გარეშე. თანამედროვე სამყაროში სტრესი აღარ არის ფორსმაჟორი, ის ჩვენს ყოველდღიურ რუტინად, ერთგვარ ფონურ რეჟიმად იქცა. ინფორმაციული გადატვირთვა, ფინანსური არასტაბილურობა, მუდმივი რბოლა დროსთან, ეს ყველაფერი მამაკაცის ორგანიზმს გადარჩენის რეჟიმში ამყოფებს.
ბიოლოგიურ დონეზე აქ უმძიმესი ანტაგონიზმი ირთვება: როდესაც მამაკაცი ქრონიკულ სტრესშია, მისი თირკმელზედა ჯირკვლები დიდი რაოდენობით გამოიმუშავებენ სტრესის ჰორმონს კორტიზოლს. კორტიზოლი და ტესტოსტერონი კი ერთგვარი ბალანსის სასწორზე დგანან: რაც უფრო მაღალია ფონური კორტიზოლი, მით უფრო დაბლა ეცემა ტესტოსტერონი. ევოლუციურად ორგანიზმი ფიქრობს, რომ თუ კაცი „საფრთხეშია“ (თუნდაც ეს საფრთხე უბრალოდ საცობები ან სამსახურებრივი დედლაინები იყოს), ახლა გამრავლებისა და მაღალი ენერგიის დრო არ არის. ეს არის ნამდვილი ჰორმონალური ნაღმი.
— გარემო ფაქტორებში კიდევ რა იგულისხმება, რაც ხელს უწყობს ამ ვარდნას?
— საუბარია ე.წ. ენდოკრინულ დამანგრევლებზე (Endocrine-disrupting chemicals). ეს არის ქიმიური ნივთიერებები პლასტმასში, საყოფაცხოვრებო ქიმიასა და საკვებ შეფუთვებში, რომლებიც ბლოკავენ ტესტოსტერონის ბუნებრივ სინთეზს. ასევე ნახსენებია გლობალური დათბობა და მჯდომარე ცხოვრების წესი, რაც იწვევს მენჯის ღრუსა და სათესლე ჯირკვლების გადახურებას, ეს კი პირდაპირ თრგუნავს მამაკაცის ძირითად ფუნქციებს.
— ბოლო დროს ძალიან პოპულარულია ტესტოსტერონის თერაპია. ბევრი ახალგაზრდა დამოუკიდებლად იწყებს ჰორმონების მიღებას. რას ეტყოდით მათ?
— ეს ჩემი, როგორც ექიმის, ყველაზე დიდი ტკივილია. გაფრთხილებთ: ეს არის უდიდესი შეცდომა! გარედან შეყვანილი ხელოვნური ტესტოსტერონი ტვინს აძლევს სიგნალს, რომ ჰორმონი საკმარისია, რის გამოც ორგანიზმი სრულად თიშავს საკუთარი ტესტოსტერონისა და სპერმის გამომუშავებას. შედეგად ვიღებთ სათესლე ჯირკვლების ატროფიას და შეუქცევად უნაყოფობას. ჰორმონალური ჩანაცვლებითი თერაპია ინიშნება მხოლოდ მკაცრი სამედიცინო ჩვენებით.
— როგორ უნდა ვებრძოლოთ ამ გლობალურ ტენდენციას ინდივიდუალურ დონეზე? რა არის თქვენი რეკომენდაცია?
— სანამ სახელმწიფოებრივ დონეზე რამე შეიცვლება, თითოეულმა მამაკაცმა თავად უნდა გადადგას ნაბიჯები პრევენციისთვის. აი, ჩემი მთავარი რეკომენდაციები:
- სტრესის მენეჯმენტი (კორტიზოლის დაწევა): ისწავლეთ სამსახურის შემდეგ „გათიშვა“. იპოვეთ ჰობი, რომელიც ტვინს ასვენებს, შეამცირეთ სოციალური ქსელების მოხმარება ძილის წინ. სტრესის მართვა თქვენი ტესტოსტერონის პირდაპირი გადარჩენაა.
- ჯანსაღი ძილი: ტესტოსტერონის ძირითადი პიკი ღრმა ძილის ფაზაში, ღამის საათებში გამომუშავდება. თუ სტრესის გამო ცუდად გძინავთ, ჰორმონი ვერ აღდგება.
- წონისა და კვების კონტროლი: შეამცირეთ მარტივი ნახშირწყლები და შაქარი. ჭარბი ცხიმი ტესტოსტერონს ქალის ჰორმონად (ესტროგენად) გარდაქმნის.
- ფიზიკური აქტივობა: ძალისმიერი (სიმძიმეებით) ვარჯიში საუკეთესო საშუალებაა როგორც სტრესის მოსახსნელად, ისე ჰორმონალური სტიმულაციისთვის.
- ქიმიური დატვირთვის შემცირება: მაქსიმალურად მოერიდეთ პლასტმასის ჭურჭლით ცხელი საკვების მიღებას.
მამაკაცის ჯანმრთელობა და ჰორმონალური ბალანსი არ არის მხოლოდ პირადი კომფორტი, ეს ჩვენი დემოგრაფიული და მომავლის საკითხია. ნუ დაელოდებით კრიზისს, იმოქმედეთ დღესვე.